คำว่า “เชิงบวก” ในทางจิตวิทยาเชิงบวก หมายถึงอะไร

นับตั้งแต่ก่อตั้งขึ้นเมื่อไม่ถึงสองทศวรรษก่อน จิตวิทยาเชิงบวก (Positive Psychology) ได้สร้างผลกระทบอย่างน่าทึ่งต่อวงการจิตวิทยา ทั้งในเรื่องอารมณ์เชิงบวก จุดแข็ง การมีส่วนร่วม และการให้ความหมายของชีวิต (Donaldson, Dollwet, & Rao, 2015; Rusk & Waters, 2013)

แนวคิดนี้ได้เปลี่ยนวิธีทำงานของผู้คนในหลายอาชีพ ทั้งนักจิตวิทยา นักการศึกษา ครู ที่ปรึกษาธุรกิจ แพทย์ และทนายความ ที่นำผลการวิจัยทางจิตวิทยาเชิงบวกไปประยุกต์ใช้กับงานของตน (Seligman, 2011; Pawelski, 2013) สะท้อนว่าวันนี้จิตวิทยาเชิงบวกถูกใช้อย่างกว้างขวางเพียงใด แต่คำถามที่หลายคนยังสงสัยคือ — แล้วคำว่า “เชิงบวก” ในที่นี้ แท้จริงหมายถึงอะไร?

จิตวิทยาเชิงบวก คืออะไร?

นักวิชาการหลายท่าน เช่น Kennon Sheldon, Barbara Fredrickson, Kevin Rathunde, Mihaly Csikszentmihalyi และ Jonathan Haidt ได้ให้นิยามของจิตวิทยาเชิงบวกไว้ว่า คือ

Csikszentmihalyi และ Nakamura (2011) ยังชี้ให้เห็นความสำคัญของขอบเขตในการศึกษา โดยมองว่าจิตวิทยาเชิงบวกคือการศึกษา “โครงสร้างพื้นฐานของการเป็นมนุษย์ที่ดี” ซึ่งต้องอาศัยการจัดวางกรอบความคิดและการให้คุณค่าอย่างตั้งใจ ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นเองโดยบังเอิญ

มี “เชิงบวก” แล้วมี “เชิงลบ” ไหม?

คำถามที่พบบ่อยคือ ถ้ามีจิตวิทยา “เชิงบวก” แปลว่าอารมณ์หรือมุมมอง “เชิงลบ” เป็นเรื่องไม่ดีหรือเปล่า? Seligman และ Csikszentmihalyi (2000) อธิบายว่า จริง ๆ แล้วจิตวิทยาเชิงบวกไม่ได้มาแทนที่หรือปฏิเสธด้านลบ แต่เป็น “ส่วนเติมเต็ม” ที่ขาดหายไปของจิตวิทยากระแสหลัก

พวกเขาอธิบายว่า เหตุที่จิตวิทยาในครึ่งหลังของศตวรรษที่ 20 มุ่งเน้นด้านลบเป็นหลัก มาจากหลายปัจจัย:

• เชิงเศรษฐกิจและประวัติศาสตร์ — หลังสงครามโลกครั้งที่สอง มีการจ้างนักจิตวิทยาจำนวนมากเพื่อรักษาทหารผ่านศึก และการตั้งสถาบันสุขภาพจิตแห่งชาติทำให้ทุนวิจัยส่วนใหญ่ไหลไปทางการรักษาโรคทางจิต
• เชิงวิวัฒนาการ — อารมณ์เชิงลบมักมี “ความเร่งด่วน” สูงกว่า เพราะมันช่วยให้เราระแวดระวังและเอาตัวรอดจากอันตรายเฉพาะหน้าได้
• เชิงวัฒนธรรม — ในยามที่สังคมเผชิญภัยคุกคาม ความขาดแคลน หรือความไม่แน่นอน วัฒนธรรมมักหันไปโฟกัสด้านลบเพื่อปกป้องตัวเอง และจะหันมาสนใจ “สิ่งที่ทำให้ชีวิตคุ้มค่า” ก็ต่อเมื่อมีความมั่นคงและสันติภาพมากพอ

เป้าหมายของจิตวิทยาเชิงบวก คืออะไร?

Seligman และ Csikszentmihalyi เขียนถึงเป้าหมายของจิตวิทยาเชิงบวกไว้ว่า คือการ

พวกเขาย้ำว่า จิตวิทยาไม่ได้เป็นเพียงการศึกษาพยาธิสภาพ จุดอ่อน และความเสียหาย แต่ยังเป็นการศึกษา “พละกำลังและคุณธรรม” ของมนุษย์ด้วย การเยียวยาที่ดีไม่ได้แค่ซ่อมสิ่งที่พัง แต่ยังหล่อเลี้ยงสิ่งที่ดีที่สุดในตัวคนให้เติบโต เพราะแท้จริงแล้วจิตวิทยา “เกี่ยวกับการศึกษา การทำงาน ความรัก การเติบโต และการเล่น” มากกว่าจะเป็นเพียงสาขาการแพทย์ที่ว่าด้วยความเจ็บป่วย

จิตวิทยาเชิงบวกเน้นอะไรบ้าง? — 5 หลักคิดของ Seligman

Seligman มองว่าการที่จิตวิทยากลายเป็น “ศาสตร์แห่งการซ่อมแซมความเสียหาย” แม้จะให้ผลสำคัญ (เช่น สามารถรักษาความผิดปกติทางจิตได้ถึง 14 ประการในรอบ 50 ปี) แต่ก็ทำให้ขอบเขตของจิตวิทยาแคบลงโดยไม่จำเป็น เขาจึงเสนอ 5 หลักคิดสำคัญ

1. 1
   ไม่ควรเน้นแต่ด้านลบ แต่ควรให้ความสำคัญกับ ด้านบวก ของมนุษย์ควบคู่กันไป
2. 2
   ศึกษา คุณสมบัติที่ดีที่สุดของบุคคล เช่น การมองโลกในแง่ดี ความกล้าหาญ จริยธรรมในการทำงาน การคิดถึงอนาคต ทักษะความสัมพันธ์ และความสามารถในการเพลิดเพลินกับชีวิต
3. 3
   ไม่ได้ช่วยเฉพาะ “ผู้ป่วย” แต่ศึกษาว่า คนทั่วไปจะเติบโตงอกงามได้อย่างไร ภายใต้เงื่อนไขที่เกื้อกูล เพื่อทำให้ชีวิตของทุกคนดีขึ้น ไม่ใช่แค่บรรเทาความทุกข์
4. 4
   วิธีการต่างจากจิตวิทยากระแสหลักที่เน้น “รักษา” และ “ซ่อมแซม” โดยหันมา สร้างคุณภาพที่ดีที่สุดของบุคคล และสร้างสิ่งที่ทำให้ชีวิตมีค่ามากที่สุด
5. 5
   เชื่อมโยงกับ ปรัชญาว่าด้วย “ชีวิตที่ดี” เพื่อแสดงให้เห็นว่าการกระทำแบบใดนำไปสู่ความเป็นอยู่ที่ดีของบุคคล ชุมชนที่เจริญรุ่งเรือง และสังคมที่ยุติธรรม

นี่จึงเป็นหัวใจของคำว่า “เชิงบวก” — ไม่ใช่การมองโลกแบบปฏิเสธความจริงหรือฝืนยิ้มตลอดเวลา แต่คือการเลือก ศึกษาและสร้างสิ่งที่ทำให้มนุษย์งอกงาม ควบคู่ไปกับการเข้าใจด้านลบอย่างที่มันเป็น